Voorkomen is beter dan genezen: de rol van preventie bij werkstress

De oorzaken zijn complex en liggen niet uitsluitend bij werk: ze zijn een mix van werk, privé en maatschappelijke factoren zoals levensfase, veerkracht, de ‘altijd-aan’-cultuur en arbeidsmarktkrapte. Niet alleen volle agenda’s spelen een rol, ook emotionele belasting in beroepen met veel persoonlijk contact, zoals zorg en onderwijs, draagt bij aan deze problematiek.

De hypernerveuze samenleving

Volgens de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving leven we in een ‘hypernerveuze samenleving’ waarin prestatiedruk en versnelling zijn doorgeschoten. Deze maatschappelijke dynamiek zet het welzijn van jong en oud onder druk en vergroot de kans op stress en burn-out. Werknemers ervaren niet alleen werkdruk, maar ook een constante druk om te presteren en bereikbaar te zijn. Het is belangrijk dat organisaties zich bewust zijn van deze context: dit is niet alleen een individueel probleem, maar een maatschappelijk vraagstuk dat vraagt om structurele oplossingen en een cultuurverandering. 

De Monitor Mentale Gezondheid 2025 van het Trimbos Instituut en het RIVM bevestigt dit beeld. Om mentale gezondheid te verbeteren, is het belangrijk om in alle leeftijdsgroepen en levensfases aandacht te geven aan factoren die deze gezondheid beïnvloeden. Hoe eerder we ingrijpen, hoe beter we zwaardere problemen en zorg later kunnen voorkomen. 

Waarom preventie zo belangrijk is

Stressklachten ontstaan niet van de ene op de andere dag, vaak bouwen ze zich langzaam op. Juist daarom is vroegtijdige signalering en preventie dé sleutel om uitval te voorkomen. Leidinggevenden spelen een cruciale rol aangezien zij vaak een van de eersten zijn die signalen kunnen oppikken. Regelmatig vragen hoe het gaat, klinkt eenvoudig, maar is een krachtig instrument. Als je het normale gedrag van een medewerker kent, zie je sneller veranderingen die kunnen wijzen op overbelasting. Hierbij is psychologische veiligheid een belangrijke randvoorwaarde: medewerkers moeten zich veilig voelen om hun klachten bespreekbaar te maken en ook is het essentieel dat ernaar geluisterd wordt.

Op continue basis met elkaar in gesprek blijven is dan ook belangrijk. Een leidinggevende die weet wat de individuele energiebronnen en stressoren zijn van zijn teamleden, kan hier beter op inspelen. Deze energiebronnen zijn namelijk essentieel om motivatie en veerkracht te behouden. Valt één van deze basisbehoeften weg, dan neemt de kans op stress toe. Een gesprek kan soms al verlichting geven, maar in andere gevallen is het nodig om het werk aan te passen. Door samen in kaart te brengen wat iemand nodig heeft om goed te functioneren, vergroot je de kans op duurzame inzetbaarheid.

Buiten het bieden van een luisterend oor, is het ook belangrijk dat een leidinggevende het goede voorbeeld geeft. Denk hierbij aan bereikbaarheidsafspraken buiten werktijden, maar ook het nemen van korte pauzes.

Ook medewerkers hebben een verantwoordelijkheid

Preventie is niet alleen een taak van de werkgever. Medewerkers spelen zelf een belangrijke rol door hun grenzen tijdig aan te geven en het gesprek aan te gaan met hun leidinggevende of bedrijfsarts. Het helpt hierbij als zij duidelijk benoemen wat ze nodig hebben en actief meedenken over oplossingen. Daarnaast is het essentieel om voldoende herstelmomenten in te bouwen, zoals pauzes, sporten, wandelen en sociale contacten. Zo ontstaat een gezamenlijke inspanning van werkgever én werknemer om stress te voorkomen.

Werkgevers: focus op preventie

Voor werkgevers is preventie geen extraatje, maar een strategische noodzaak. Begin met preventieve onderzoeken zoals RI&E en PMO en vertaal de uitkomsten naar concreet beleid, bijvoorbeeld door roosters en werkdruk beter af te stemmen. Investeer daarnaast in het trainen van leidinggevenden: leer hen signalen van stress vroegtijdig herkennen en het gesprek hierover op een open en veilige manier voeren. Zo leg je de basis voor een cultuur waarin mentale gezondheid structureel aandacht krijgt.

Werkstress is geen individueel probleem, maar een gezamenlijke uitdaging. Door preventie niet als losse maatregel, maar als vast onderdeel van beleid te zien, ontstaat een cultuur waarin medewerkers zich veilig, gesteund en veerkrachtig voelen. Zo bouwen we samen aan een werkvloer waar welzijn en productiviteit hand in hand gaan.

Wil je hier meer over weten? Onlangs is Marieke van Hoffen, bedrijfsarts bij HumanCapitalCare, hierover geïnterviewd door BNR’s Big Five. Het interview is hier terug te luisteren: https://www.bnr.nl/podcast/thebigfive/10589410/bnr-s-big-five-9-12-2025