Aan het werk, maar niet volledig inzetbaar: zo herken en bespreek je presenteïsme
Presenteïsme komt vaker voor dan veel werkgevers denken. Omdat medewerkers nog aanwezig zijn, worden signalen vaak gemist. Terwijl juist deze fase kan voorafgaan aan stressgerelateerd verzuim. Voor leidinggevenden ligt hier een belangrijke kans om uitval te helpen voorkomen.
Wat is presenteïsme?
Bij presenteïsme, ook wel roze verzuim genoemd, is een medewerker wel aan het werk, maar door fysieke, mentale of emotionele klachten niet volledig inzetbaar. Denk aan aanhoudende stress, slecht slapen, herstel na ziekte, chronische pijn of privéproblemen.
Van buitenaf lijkt er vaak weinig aan de hand. Maar onder de oppervlakte neemt de belastbaarheid af. Concentreren kost meer moeite, het werktempo daalt en fouten nemen toe. Dat heeft gevolgen voor zowel de medewerker als de organisatie.
Waarom is presenteïsme lastig te herkennen?
Presenteïsme is minder zichtbaar dan verzuim. Medewerkers blijven vaak doorwerken omdat ze collega's niet willen belasten, deadlines willen halen of afwezigheid willen voorkomen. Tegelijkertijd zegt aanwezigheid niet altijd iets over hoe het daadwerkelijk met iemand gaat.
Daarom is het belangrijk om verder te kijken dan verzuimcijfers alleen. Veranderingen in gedrag, energie of prestaties zijn vaak al eerder zichtbaar en kunnen aanleiding zijn voor een gesprek.
Signalen die kunnen wijzen op presenteïsme
Eén enkel signaal hoeft niet direct reden tot zorg te zijn. Het gaat vooral om veranderingen ten opzichte van iemands gebruikelijke gedrag.
Mogelijke signalen zijn:
- een medewerker maakt vaker fouten of heeft moeite zich te concentreren;
- deadlines worden moeilijker gehaald;
- enthousiasme en betrokkenheid nemen af;
- iemand oogt vermoeid, gespannen of sneller geïrriteerd;
- een medewerker trekt zich terug uit overleggen of sociale contacten;
- iemand werkt steeds meer uren, maar krijgt niet meer gedaan.
Deze signalen hoeven niet altijd op stress te wijzen, maar ze kunnen wel aanleiding zijn voor een gesprek.
Wat kun je doen als leidinggevende?
Het herkennen van signalen is een eerste stap. Vervolgens is het belangrijk om op een open en ondersteunende manier het gesprek aan te gaan.
1. Benoem wat je ziet
Probeer niet direct een verklaring te geven voor het gedrag van een medewerker. Houd het bij concrete observaties. Zeg bijvoorbeeld: "Ik merk dat je de laatste weken stiller bent in overleggen en dat sommige werkzaamheden meer moeite lijken te kosten. Hoe gaat het met je?". Door feitelijk te benoemen wat je ziet, nodig je iemand uit om het gesprek aan te gaan zonder oordeel.
2. Stel open vragen
Veel leidinggevenden schieten snel in oplossingen. Vaak is het waardevoller om eerst te onderzoeken wat er speelt.
Vragen die kunnen helpen zijn:
- Hoe gaat het op dit moment met je?
- Hoe ervaar je je werkdruk?
- Wat geeft je energie in je werk?
- Waar loop je tegenaan?
- Wat zou je op dit moment helpen?
Het doel is niet om problemen op te lossen, maar om inzicht te krijgen in wat iemand nodig heeft.
3. Kijk verder dan de persoon
Bij stress wordt vaak als eerste gekeken naar de medewerker zelf. Maar werkfactoren spelen minstens zo vaak een rol.
Denk bijvoorbeeld aan:
- een hoge werkdruk;
- onderbezetting;
- onduidelijke verwachtingen;
- voortdurende veranderingen;
- onvoldoende herstelmomenten;
- een gebrek aan sociale steun binnen het team.
Stressbewust leidinggeven betekent daarom niet alleen oog hebben voor de medewerker, maar ook voor de omstandigheden waarin iemand werkt.
4. Maak samen afspraken
Afhankelijk van de situatie kunnen kleine aanpassingen al veel verschil maken.
Denk bijvoorbeeld aan:
- tijdelijk prioriteiten herzien;
- werkzaamheden anders verdelen;
- extra begeleiding bieden;
- vaker een kort overleg inplannen;
- ondersteuning vanuit HR of de bedrijfsarts inschakelen.
Door samen te kijken naar wat haalbaar is, voorkom je dat klachten verder oplopen.
Wacht niet tot iemand uitvalt
Veel organisaties besteden vooral aandacht aan verzuim. Begrijpelijk, want verzuim is zichtbaar en meetbaar. Maar juist in de periode daarvoor valt veel winst te behalen. Presenteïsme kan een eerste signaal zijn dat een medewerker structureel over zijn grenzen gaat. Stressbewust leidinggeven begint daarom niet bij de ziekmelding, maar bij aandacht voor de medewerker die er nog wel is, maar niet meer volledig inzetbaar blijkt. Want hoe eerder je signalen herkent, hoe groter de kans dat iemand duurzaam aan het werk kan blijven.